Bốn câu mà nhà nào cũng hỏi
Không phải danh sách tính năng. Đây là những câu hỏi thật, hỏi vào đúng lúc bối rối nhất — và đây là chỗ trả lời được.
-
Giỗ cụ ngày nào?
Lịch giỗ tự dựng từ ngày mất của từng người, tính theo âm lịch và quy ra dương cho từng năm. Trước bảy ngày và trước một ngày, hệ thống gửi thư nhắc — không phải đợi ai đó sực nhớ rồi gọi điện báo nhau vội vã.
-
Tôi phải gọi bằng gì?
Bấm vào một người là ra ngay: bác hay chú, bên nội hay bên ngoại, cụ hay kỵ. Tính từ chỗ chính anh/chị đang đứng trong họ, nên cùng một cụ mà người này gọi “ông”, người kia gọi “cụ” — đều đúng.
-
Quỹ họ còn bao nhiêu?
Sổ quỹ mở cho mọi người trong họ xem. Ghi sai thì sửa bằng bút toán đảo, không xoá dòng nào — sổ quỹ của một dòng họ phải bất biến thì mới hết chuyện ngờ nhau.
-
Ai đã đồng ý việc này?
Phiếu xin ý kiến cho việc chung: duyệt chủ trương, duyệt báo giá, bầu ban khánh tiết. Điều kiện thông qua ghi từ trước, kết quả đóng băng lúc chốt, và hồ sơ không xoá được.
Bốn việc chỉ ở đây mới có
Phần mềm gia phả thì nhiều. Bốn thứ dưới đây thì chưa nơi nào làm.
Tiếng Anh chỉ có một chữ “grandmother”. Tiếng Việt có bà, cụ, kỵ, bác, chú, thím, mợ, dượng — và chọn chữ nào là tuỳ người hỏi đứng ở đâu. Phần mềm này giữ cả cây nên nó biết, kể cả vợ của chú thì gọi là thím.
Một nét đỏ chạy từ cụ tổ xuống thẳng tới anh/chị. Cây bốn trăm ô thì mắt không tự lần ra được mình là nhánh nào — sợi chỉ trả lời xong câu ấy mà không cần thêm một chữ nào.
Ảnh và bài vị các cụ, xếp theo đời, vợ chồng đứng cạnh nhau theo lối nam tả nữ hữu. Thắp một nén tâm hương thì được ghi lại, và con cháu nhìn thấy mình không phải người duy nhất còn nhớ.
Việc chung của dòng họ quyết trong nhóm Zalo thì ba tháng sau không ai dựng lại được ai đã đồng ý cái gì. Ở đây mỗi lần xin ý kiến để lại một hồ sơ có mã, có mốc thời gian, có đủ điều kiện thông qua ghi từ trước.
Gia phả Việt, không phải bản dịch của phần mềm Tây
Phần mềm nước ngoài dựng trên mô hình “một cha một mẹ”. Cuốn phả thật của nhà Việt vỡ cái khuôn ấy ngay ở trang đầu. Ở đây ghi được đúng như các cụ đã ghi, không phải bóp cho vừa.
- Đa thê — con của bà nào nằm dưới bà ấy
- Con nuôi, con nuôi dưỡng, con riêng
- Chi, phái, ngành
- Kỵ huý — Phúc/Phước, Hoàng/Huỳnh
- Huý, tự, hiệu, thuỵ
- Chữ Hán Nôm của từng tên
- Âm lịch có tháng nhuận, theo miền Bắc hay Nam
- Con thứ mấy — thứ phân biệt bác với chú
Chuyện trong nhà thì để trong nhà
Đây là chỗ chúng tôi làm kỹ hơn cả. Lý lịch, nơi ở, số điện thoại, dữ liệu người còn sống — tất cả được khoá lại trước khi ghi xuống đĩa, và mỗi dòng họ một khoá riêng. Lấy được cả kho dữ liệu cũng không đọc được gia phả nhà anh/chị.
Người ngoài họ vào xem thì chỉ thấy tên người đang sống — không ngày sinh, không ảnh, không nơi ở. Nghị định 13 bắt vậy, mà đằng nào cũng nên vậy. Anh/chị xem được hệ thống giữ những gì, sửa chỗ sai, tải toàn bộ dữ liệu về, và xoá tài khoản — bốn quyền ấy có đường bấm thật, không phải một lời hứa trong trang chính sách.
Và một câu chúng tôi nói thẳng: chúng tôi không nói là mình không đọc được. Khoá do chúng tôi giữ, nên về kỹ thuật thì người quản máy chủ vẫn mở được.
Cái chúng tôi làm là không dựng một cái cửa nào cho nhân viên đọc gia phả của ai, và mọi lần chạm vào dữ liệu đều để lại dấu vết. Phần mềm nào nói “kể cả chúng tôi cũng không đọc được” mà vẫn giữ khoá thì câu ấy không đúng.
In ra được, treo lên được
Một cuốn gia phả chỉ nằm trong điện thoại thì chưa xong việc. Từ đây in thẳng ra được:
- Phả đồ khổ lớn treo nhà thờ họ
- Sách gia phả đóng bìa, dàn trang theo lối phả cũ
- Bản trích ngang một người — đưa nhà tang lễ
- Mã QR gắn ở mộ, quét ra đúng trang của cụ
- Sổ quỹ họ, xuất PDF và CSV
Dữ liệu là của dòng họ, không phải của chúng tôi: xuất và nhập GEDCOM 7 — chuẩn quốc tế — nên mang đi phần mềm khác lúc nào cũng được. Bản xuất mang theo cả ngày âm lịch, huý–tự–hiệu–thuỵ, thứ tự vợ cả vợ hai và chi phái, những thứ chuẩn quốc tế vốn không có chỗ chứa.
Cả họ cùng giữ, không phải một người gõ hộ
Trưởng họ đọc một mã mời tám chữ giữa đám giỗ; ai chép được là vào xem được. Chú biết đời trên, cháu biết đời dưới — mỗi người bổ sung phần mình biết. Người nhập liệu khai, trưởng chi duyệt rồi mới vào bản chính, và mọi thay đổi đều ghi lại ai sửa, sửa gì, lúc nào.
Chữ trong ứng dụng chỉnh to nhỏ được — vì người đọc gia phả kỹ nhất thường là người mắt đã kém nhất.